Уйгулаах сайыны көрсө ыһыахтар сир аайы ыһыллан бардылар. Быйыл Ньурба түмсүүтүн үбүлүөйдээх ыһыаҕа Нам улууһугар Хамаҕаттаҕа тэрилиннэ. Төһө да дойдуларыттан ыраах олордоллор, төрүт буор ахтылҕанын таһааран көрсүһэн, кэпсэтиһэн, сэргэхсийэн бардылар. Самаан сайын ыһыаҕыттан күүс-уох эбинэн, үөрдүлэр-көттүлэр.

     Кэскиллээх ыһыах аһылыгыттан Ил Түмэн депутата Григорьева А.А., Прокопьев В.М., Винокурова А.А. астылар. Депутаттар *Биһиги норуот талбыт дьонобут, онон ханнык да улууска олордоргут эһиги иннигитигэр үлэлиибит* - диэбиттэрин дьон-сэргэ үөрэ ылынна. Ыһыах сиэрин-туомун толорон, киирии ыһыахха *Ньурбакаан* уопсастыбаннай түмсүү (сал. Николаева А.А.) ыҥырыллан ыалдьыттаата. СӨ үтүөлээх учуутала Тихонова А.П. эдэрдэргэ туһаайан Нам улууһугар үлэлии-хамсыы сылдьар дьон ситиһиилэринэн киэҥ туттарын эттэ. Кэлбит ыалдьытыгар концерт көрдөрөн, саха ьаЅ»ын күрэҕэр кытта, оһуохай түһүлгэтин төрүттээн, бэрт сэргэхтик кыттан, астыннылар. Күн-дьыл да анаабыт курдук туран биэрдэ. Ыһыах аһа-үөлэ дэлэйдик тардыллан, дьырылыы сылдьар биэ кымыһын ыймахтаан, хартанан хадаҕаланан, буотарах миинин иһэн, хаан сиэн, хоторуллубут эти айахтара ыларынан сиэн үөрэн-көтөн бардылар.

     Ыһыах көрүгэр эдэриттэн-эмэнигэр тиийэ кыттыстылар. 5 саастаах Таня Яковлева *Дьиэ кэргэн* туһунан ыллаан бириискэ тигистэ. *Уһун суһуох* күрэҕэр 9 тутум 3 сүөм суһуохтаах Мария Алексеева *Доминикас* парикмахерскайтан туоһу сурук (сертификат) тутан үөрдэ. Саха таҥаһыгар оҕолортон Сеня Мальцев, Виолетта Фадеева, улахан дьоҥҥо Алексей Тихонов, Эмилия Саввинова бастаатылар. Далбар астаах хотунунан Павлова З.М. буолла, ону сэргэ дьэрэкээн быысапкаһатынан билиннэ.

     Саамай аҕа саастаах кыттааччынан 82-с хаарын санныгар уулларбыт үйэтин тухары медсестранан үлэлээбит Павлова З.М. буолла.

   Ыһыах ырыатын-тойугун Обутова Дайыына, Николаева Ирина иилээн-саҕалаан ыыттылар.

  Оһуохай ыһыах киэргэлэ, туллар тутааҕа буолар. Онон тоҕуһуктуур туоналаах, сэттэкэлиир чэчирдээх түһүлгэлиир оонньууну республика биллэр оһуокайдьыта Мария Бессонова чөллөркөй оһуохайа уһунунан дьон-сэргэ махталын  ылыан ылла. Эдэртэртэн Ирина Николаева тойугунан доҕуһуолламмыт оһуохайа кэнэҕэһин кэскиллээх буолара саарбахтаммат. Республика бастыҥ оһуокайдьыта Дэлиэнэ Иванова ыччат дьону алҕаан туойан, этэр дьикти тыллары эҥээритэ ыллаата уонна сыаналаах бирииһинэн бэлиэтэннэ. Бу строкалары суруйбут киһи да маппата, *миигиннииин биэс хааһах* диэбиккэ дылы хаалсыбакка киирсиһэн бириискэ тигистэ.

     Ньурбабыт ытыс саҕа буорун аукциона бэрт былдьаһыылаах буолла. Кимиэллээх киирсии кэнниттэн ытыс буор Винокуров И.Н. тигистэ. Аукционтан киирбит харчы элбэх оҕолоох Лебедевтэр дьиэ кэргэҥҥэ бэрилиннэ. Маннык улахан көрсүһүүлэри, ыһыахтары тэрийэргэ сүбэ-сргу, элбэх үп-харчы эрэйиллэр. Биир дойдулаахтарбыт түмсэн, көмөлүсүһэн, сомоҕолоһон бир санаанан тэрийиллэрэ кэрэхсэбиллээх. Маны тэрийээччилэринэн уруккута Хамаҕатта баһылыгын солбуйааччыта Местникова Людмила Николаевна, Егоров Б.Н., Винокуров И.Н., Соловьев Н.Ф., Григорьев В.В., Афанасьев А.С., Никофоров В.В. ааттаталыыр тоҕоостоох. Эдэрдьон чахчы дьоннорун ту»угар бэриниилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаллара хайҕаныах эрэ тустаах. Ыһыахтан кэлэн иһэн Нам улууһун кыраныыссатыгар саҥа ыал буолбут Аполлон уонна Роза Герасимовтары көрсөн, тойуктаан алҕаан, оһуохайынан түмүктээн эдэрдэргэ соһуччу бэлэх буолла.

     Бары да дьоллоох буолуҥ, этэҥҥэ сылдьыҥ, күөх Ньурбаны өрө тутан үлэлээҥ-хамсааҥ.

     Быйаҥнаах сайыны үөрэ-көтө көрсөн, күүс-уох ылынан кэскиллээҕи тэнитиҥ, үтүөнү үксэтиҥ.

Ефремова Л.В.

   Саха театрын артыы»а - РФ үтүөлээх артыыһа, саха Республикатын норуодунай артыыһа Анна Ивановна Кузьмина Бүтүн Арассыыйатааҕы "Кыһыл Көмүс маасканы" ылан саха дьонун үөрүүтүн үксэттэ. Анна Ивановна сүүс биэһэнтэн тахса оонньообут оруоллара сөҕүмэр дьиктилэр, араастар уонна умнуллубаттар.

 Мин кэнники киниэхэ анаан туруоруллубут (авт. Лидия Всасильева) "Хаһан даҕаны...?! спектакльга тохтуом этэ. Кырдьык даҕаны ханнык баҕарар киһи дууһатын кылын таарыйар, долгутар уобарас арыллыбыт. Туруорааччы режиссер Руслан Тараховскай.

 Спектакль сүрүн проблемата дьиэ кэргэн уонна дьахтар дьылҕата, биир бүтүн олох арыллыыта. Дьиэ иһинээєи көстүү дьахтар соҕотохсуйуутун, курус санааҕа куустарыытын көрдөрөр. Кини олоҕо бүтүннүү хараҕар көстөн кэлэр.

 Манна киин куоракка үөрэнэр оҕолор дойдуларын ахтан, дьиэлэригэр тиийэн, төрүт астарын аһыылларын саныыллара биир туһунан кэпсээн буолуон сөп.

 Соҕуруу куорат, эдэр саас, үөрэх, сайын, куйаас күн, сөтүөлээһин уонна тапталлааҕа ууммут яблокота...

 Верочкалаах (арт. Айта Лавернова) Юра (арт. Игорь Говоров) истиҥ иэйиигэ ылларан ыал буолуулара... Кинилэр инники ыра санаалара, тапталга бэриниилэрэ, бэйэ-бэйэлэригэр тардыһыылара күүстээх. Аан бастакыттан даҕаны Верочка кыыс уолга атаахтаан, төһө даҕаны сөтүөлүү барсыан баҕарбытын үрдүнэн *мин эһигини кытта барсыбаппын диэн кыккыраччы аккаастаныыта уоллаах кыыс сыһыаннарыгар бастакы конфлигынан буолар. Кыыс уолу тургутан көрөҕүнэ  "мин барбатахпына кини хайдах буолуой? " диэн санааттан саҕаланар.

 Юра кыыһы сөбүлэһиннэрэ сатаан "Сөп диэриий" диэн ылыннарар тыла күннээҕи туттар тылбыт буолан өйдөнүмтүө, судургу. Ол эрэн конфликт төрүтүнэн буолара саарбахтаммат. Верочка ыра санаатыгр кылам гынар ис туруга буолар-буолбат санааҕа тириэрдэр. Кини былааныгар икки уол оҕолонон, кыыстанан дьиэҕэ олоруохтааҕын булгуччу быһаарар. Онуоха Юра соһуйан: "Талбыт идэҕинэн оччоҕо үлэлээбэккин дуо?" диэбитигэр күлэн кэбиһэр.

 Салгыы эдэр ыал дойдуларыгар төннөн дьиэ-уот тэринэллэр. Вера (арт. Елена Сергеева-Румянцева) бэртээхэй дьиэ хаһаайкатыгар кубулуйар. Талан ылбыт идэ таах хаалар, олоҕун оҕолоругар, кэргэнигэр аныыр. Юрий Васильевиһы (арт. Дм.Михайлов) атын сиргэ тэрилтэ салайааччытынан аныыллар. Вера кыыһын үөрэттэрэр сылтаҕыран, кэргэнин кытта көһүспэт. Биир сиртэн тэйбэтэх, "ойуурга сылдьыбатах", тугу да көрбөтөх Николай Габышев  "Кыһыл Сыыр Дьэбдьиэтигэр" тэҥниибин. Ол эрэн соҕуруу үөрэнэ сылдьыбыт киһи кэм атын буолуохтааҕа буолуо. Бэл, Юрий Васильевич дьиэтигэр кэлэн күөх тыаҕа шашлыктыы ыҥырбытыгар барсыбат. Вера бу сырыыга олоҕор туох эрэ буолуохтааҕын ис иминэн таайар. Оннук да буолуохтааҕа саарбахтаммат. Кэргэнэ Юрий Васильевич атын сиргэ соҕотоҕун хаалан сылаас сыһыаҥҥа наадыйара бааламмат. өлүү түбэлтэлээх кини суолугар сытыы, сырбаҥ татакай эдэр дьахтар (арт. Ильяна Павлова) көстөн, ыал олоҕун отуорун ыһар. Сымыйанан эр киһиттэн "ыарахан буоллум" диэн тумалаан биэрэр. Вера Сергеевна таптыыр киһитэ таҥнарбытын, уолҕамдьы санаатыгар ыктаран бырастыы гыммат, кэргэнин дьиэтиттэн үүрэр. Уонна арахсан баран 35 сыл устата баҕар биирдэ эмит төлөпүөннүө, ааммын тоҥсуйуо диэн эрэнэ кэтэһэр, саныы сылдьар. Вера Сергеевна бу кэмҥэ киниэхэ ким эмэ өй уган "бырастыы гын" диэн сүбэлээбитэ буоллар дуу дии саныыр, саарбахтыыр. Онон манна көстөр төлөпүөн - кэтэһии, күүтүү эрэнии символа буолар. Соҕотохсуйуу, сорсуйуу, кэлэнии, саарбахтааһын уонна "Хаһан даҕаны...?!" диэн тыл сүрүн герой мунуутугар тириэрдэр. Бүтэһигэр  эр киһи өлөн баран дьиэтигэр кэлиитэ - эдэр сылдьан "мэлдьи бииргэ буолуохпут уонна биир күн өлүөхпүт" диэн бэрсибит тыллара туолааһына - таптал күүһүн көрдөрөр.

 Көрөөччү геройу кытта тэҥҥэ кыһалҕаны үллэстиитэ - бу артыыстар үрдүк маастарыстыбаларыттан үөскүүр. Манна туттуллар символлар (яблоко, төлөпүөн) автор булумньутунан буолаллар. Бу спектакль киһи хаһан да буоллун, күннээҕи олоҕор чугас дьонугар иһирэхтик, сэргэхтик сыһыаннаһарга үөрэтэр. Бэйэмсэх сыалтан өһүөннээн кыра да соҕустан тэптэрэн кыыһырсыы, тэйсии баар буолар. Түөрэҥнээбэт принциптэн тэйэн, дириҥ тус санааны уларытан, таптыыр киһигэр истиҥник сыһыаннаһан дьоллоох олоҕу ситэрэн биэриэххэ.

  Бу спектакльга Анна Ивановна Кузьмина биир күүстээх көрөөччүнү долгутар уобараһа буолла. Дьоллоохтук сырыт, этэҥҥэ буол, өссө да көрөөччүлэргэ саҥа, сонун оруолларда бэлэхтии тур.

      Людмила Ефремова

Кыыс кэтэһэр ыһыаҕы

А. Харлампьева тыла                                                 А.Варламова мелодията

Кыыс кэтэһэр ыһыаҕы

Саҥа таҥас таҥнаары,

Мэник уолан көрбүтүн

Тапталга кубулутаары.

Кыыс кэтэһэр ыһыаҕы

Оһуокайдыыр оһуокай,

Эһиэкэйдиир эһиэкэй

Дьахтар кэтэһэр ыһыаҕы

Саҥа ытарҕа кэтээри,

Дьоһун дьолун бар-дьоҥҥо

Итэҕэтэн ааһаары.

Дьахтар кэтэһэр ыһыаҕы

Оһуон-оһуон оһуокай,

Эһиэн-эһиэн эһиэкэй.

Эмээхсин кэтэһэр ыһыаҕы

Саҥа былаат баанаары,

Түһүлгэҕэ олорон

Былыргытын санаары.

Эмээхсин кэтэһэр ыһыаҕы.

Оһуокайдыыр оһуокай,

Эһиэкэйдиир эһиэкэй.

Ыһыах

М. Ефимов тыла                                      В. Шадрин мелодията

Күөхтээх сайын,

Самаан сайын

Эргийбитин көрсүһэ,

Ыһыах, ыһыах

Тула түмсүҥ сиэттиһэн

Чорооннордоох,

Чохоолордоох

Кэриэ айах кэккэлэтэ

Кымыс, кымыс,

Саамал кымыс

Саргыбытын үрдэттэ.

Ыһыах күнэ,

Оонньуу күнэ

Оһуохайдыыр бититэ

Сүрэхпитин,

Сүргэбитин

Күҥҥэ тиэрдэ көтүттэ.

Ыһыах

М. Осенняя тыла норуот матыыбынан     

Һыт-тыа, һыт-тыа Үрдүк Айыы

Һыт-тыа, һыт-тыа Таҥараттан,

Һыт-тыа, һыт-тыа Күн Күбэй

Һыт-тыа, һыт-тыа Ийэттэн

Һыт-тыа, һыт-тыа Айыллаахтаан

Һыт-тыа, һыт-тыа Сылдьаахтыыбын.

Һыт-тыа, һыт-тыа Сүргэлэрим
Һыт-тыа, һыт-тыа Көтөҕүллэн,
Һыт-тыа, һыт-тыа Дойдукабар
Һыт-тыа, һыт-тыа Тиийэммин
Һыт-тыа, һыт-тыа Ыһыахтарыгар
Һыт-тыа, һыт-тыа Сылдьаммын.

Һыт-тыа, һыт-тыа Алгыс ыллаан

Һыт-тыа, һыт-тыа Сирбин-уоппун

Һыт-тыа, һыт-тыа Аһатаммын

Һыт-тыа, һыт-тыа Быйыл сайын

Һыт-тыа, һыт-тыа Итии-куйаас

Һыт-тыа, һыт-тыа Сабыытаата.

                                               Һыт-тыа, һыт-тыа Дьонум сэргэм

                                               Һыт-тыа, һыт-тыа Сирим-дойдум

                                               Һыт-тыа, һыт-тыа Үөрдэ-көттө

                                               Һыт-тыа, һыт-тыа Өрө тыынна

Һыт-тыа, һыт-тыа Уруй-туску

Һыт-тыа, һыт-тыа Туругурдун.

Куех тунах тойуга

Түһүлгэҕэ ыҥырар туойуу

С.Зверев тыла                                                                     

В.Никаноров мелодията

Оһуо-оһуо оһуокай,

Эһиэ-эһиэ эһиэкэй,

Уорай халлаан оройдоох,

Орой күнүм банаардаах,

Тэргэн ыйым чимэчилээх,

Уоттаах чолбон сирдьиттээх,

Оһуор сайын олбохтоох,

Ойуу-бичик оонньуурдаах

Оҕо киһи ойоҕостоох

Оһуокайдыыр оонньуубут.

Эдэр дьахтар эркиннээх

Эһиэкэйдиир үҥкүүбүт

Сибэккилээх кырдалга

Сириэдийдэ, сэгэрдээр,

Томтор сирим кырсыгар

Туругурда, доҕоттоор!

Тоҕус унаар муннуктаах,

Үс күөгэйэр түбэлээх

Түөллэр солко түһүлгэбит

Төлөһүйэ төрүттэннин

Биргинньхтиир кыылларым

Бичиктэргэ дьэргэлгэннээх,

Орулуостуур кустарым

Ойууларга толбонноох,

Оһуохайдыыр ураҕас

Оҥоллоро дьуолкалаах,

Алгыстардаах аар баҕах

Дьаарбаҥнара аччылаах,

Аҕыс иилээх-саҕалаах

Айгыр ыһыах аһылыннын,

Төрүт ыһыах төрүттэннин, 

Төрүөх ыччат көрүлээтин,

Кур эһиэкэй күөрэйдин!

Оһуокайдыыр оһуокай!

Төрүттэрбит төлкөтө,

Өбүгэбит үгэһэ,

Былыргыттан быстыбат,

Эргэ дьылтан эстибэт.

Эбир ыһыах ыһылынна,

Эҕэй оонньуу эргилиннэ, 

Эһиэкэйдиир эһиэкэй.

Үс саха уеруутэ

Уйгу- быйаҥ Ыһыах

  Былыр биһиги өбүгэлэрбит кыыдааннаах кыһыны туораан күөххэ үктэнэн, сүөһүлэрэ-сылгылара этэҥҥэ сыл тахсан бэс ыйыгар Үөһээ айыыларга үөрүүлэрин үллэстэн, Аан Ийэ дойдуларыттан көрдөһөн араас көрүҥнээх ыһыахтары ыһаллара: тунах ыһыаҕа, салама ыйааһын ыһыаҕа, кулун үрдэм ыһыаҕа, дьөһөгөй ыһыаҕа уонна да атын ыһыахтары. өбyгэлэрбит сиэр-майгы быһыытынан Үөһээ Үрдүк Аар тойонтон көрдөһөн-ааттаһан алгыс этэллэрэ, айылҕа араас элбэх таҥараларыгар айах тутан аһаталлара, уохтаах кымыһынан күндүлүүллэрэ, алгыыллара, оһуохай үҥкүүтэ дьиэрэйэрэ.

         1991 сыллаахха Саха сирэ сувереннай республика статуһун ылынан баран, биир биһирэбиллээх хардыытынан, өбүгэлэрбит үтүө үгэстэрин ыһыаҕы Саха национальнай бырааһынньыгынан билинэн – бэс ыйын 21 күнүгэр атаарарга Верховнай Совет президиумун ыйааҕа тахсыбыта.

Ааспыт дьыллар мындааларын арыйан:

  Этэр тыл, саҥарар саҥа киһи ис эйгэтин, өйүн санаатын көрдөрөр, бэлиэтиир. Саха тыла олус баай, уус-уран, бэйэтэ туспа дириҥ историялаах, түҥ былыргыттан силис-мутук тардар  кырдьаҕас тыл буолар. Аҥардас олоҥхобут тылын-өһүн ылан көрүөх. Дэлэҕэ даҕаны саха тылын, фольклорун маҥнайгы үөрэтээччилэрэ, чинчийээччилэрэ О.Н.Бетлингк, Э.К.Пекарскай, С.В.Ястремскай, В.Л.Серошевскай о.д.а. сөҕүөхтэрэ- махтайыахтара дуо?

 Ити учуонайдар үөрэппит, ырыппыт кэмнэриттэн ыла элбэх сыл ааста, олохпут сайдан иһэр, инники диэки дьулурҕатык, тэтимнээхтик хардыылыыр. Ол аайы биһиги туттар тылбытыгар, саҥарар саҥабытыгар саҥа өйдөбүл киирэн иһэр. Ол быыһыгар, биллэн турар, сорох киириэ да суох  тыл киирэр, сорох умнуллуо суох да тыл умнуллар.

 Биһиги тылбытыгар ордук нуучча тылын сабыдыала улахан. өссө 1928 сыллаахха, Алтан Сарын суруйан турар: *Тыл даҕаны син туттар сэп кэриэтэ, онон бу билиҥҥи олох быһыытыгар үрдүкү тупсаҕай (совершенный) массыынанан киһи үгүс үлэни толорон, тосхолун дөбөҥнүк ситэрин кэриэтэ, тупсаҕай тыл көмөтүнэн киһи эмиэ эрэйэ суох дөбөҥнүк бары наадатын ситиэхтээх. Ону өйдөөн тураммыт, биһиги даҕаны бэйэбит тылбытын бу сибилиҥҥи олох хараҕар сөп түбэһэр гына барҕардан, сайыннаран, тупсаран иһиэх кэриҥнээхпит*- диэн.

 Алтан Сарын эппитин курдук, төрөөбүт тылбытын сайыннарыы боппуруоһа билигин суолтата улахан, үгүс үлэни, чинчийиини эрэйэр. Хомойуох иһин, билигин тылбыт наар үчүгэй эрэ өттүтүнэн сайдан иһэр диир кыахпыт суох. Аһара түһүү, нуучча тылынан олус үлүһүйүү баар. Эдэриттэн эмэнигэр, кыратыттан кырдьаҕаһыгар тиийэ нууччалыы-сахалыы бутуйан саҥарыы күннээҕи олохпут дэлэй көстүүтэ буолла.  Биир өттүнэн төрөөбүт тылбытын сыыһырдан-дьадатан эрэрбитин өйдүүргэ дылыбыт, иккис курдук эмиэ да онно улахан суолта уурбаппыт.

  Саха тылын дьадаҥы ыарахан, өйдөммөт, киҺи саныыр санаатын, толкуйдуур толкуйун кыайан эппэт, толору тиэрдибэт диир дьоннор баар буолааччылар. кинилэр нуучча тылын нууччалыы саҥаралларын нуучча тылын кыбытан, тылларын "чопчулуулларын", "өйдөнүмтүө" оҥороллорун ордороллор. Итиннэ өссө П.А.Ойуунускай эппиэттээн турар: "Дьон үгүс өттүлэрэ этэр этилэр: саха тылынан киһи саныыр санаатын толору эппэт, тылбыт дьадаҥыта бэрт,- диэн суруйар да дьоммут муҥатыйар этилэр: тылбыт тырымныыр күлүмэ, кырааската суох диэн...

  Хайа да омук ыанньыйбыт санаата тылынан түмүллэн этиллибэккэ буолбат этэ. Онон саха да омук тылынан саныыр санаа этиллибэт сокуона суох буолуо - диирим...

  Былыргы олох уларыйан испитэ үгүс үйэтэ буолан эрэр, онон саныыр санааны билигин даҕаны тылынан дьүһүннээн этэргэ бириэмэтэ кэллэҕэ буолуо дии саныыбын" - диэн.

  Билигин сахалыы тылынан саҥарыахтааҕар, төрүт да төрөөбүт тылларын билбэт дьон элбэхтэр.

  Сахалыы ыраастык саҥарыы, тылбыт дьылҕатын, сүппэккэ-өспөккө сайдыаҕын туһунан биһиэхэ маннык кинигэлэри ааҕыаххытын сөп: